طولانىترى « 71 » و يا نيز ساليانه يك‌بار ، « 72 » به سه طريق - اغلب پول و جنس تواما - وصول مىشد : 1 - از درصد كلّ زمين كشت‌شده و يا كل وسعت ( مسّاحه ) ، كه در فواصل معين مجددا اندازه‌گيرى مىشد ؛ « 73 » 2 - متناسب با ( خوب يا بد ) عايدات محصول ( مقاسمه ) ، [ به فارسى [ ا ] ستان « 74 » ] ، 3 - مقدار غير قابل تغيير ( 10 / 1 ، 4 / 1 ، 3 / 1 و غيره ) ( مقاطعه ) « 75 » بدون رعايت مساحت كشت‌شده يا محصول بدست‌آمده در فارس در آن زمان طريق اوّل رواج داشت ، در مناطق « كردنشين » زمود الروم طريق سوم معمول بود « 76 » و گاهى هم به ندرت طريق دوّم اعمال مىشد . - در قم ( از مردم شهرنشين ؟ ) بين سالهاى 304 و 319 ه / 916 و 931 م به‌صورت پرداخت درصدى ( حتى از اموال ) نيز اخذ مىشد . اين مبلغ ، براى ايرانيان به مقدارى

--> - حاضر ) و خاتمه آن با اسپندارمذ ( 20 مارس ، رجوع كنيد به همان‌جا ) . از جانب فخر الدولة آل بويه در قم مجددا اخذ شد : تاريخ قم ، ص 145 . - . Lambton 594 f ( 71 ) . رجوع كنيد به پاورقى شماره 96 در همين فصل از كتاب حاضر . ركن الدولة آل بويه 10 مورد مالياتى تعيين كرد ( نجوم الخراج ) بين ارديبهشت ( 21 / 4 / - 21 / 5 ) و دى ( 22 / 12 - 20 / 1 ) : قمى : تاريخ قم ، ص 145 ( 72 ) . رجوع كنيد به مبحث « تقويم » در كتاب حاضر . ( 73 ) . مفاتيح العلوم ، ص 68 - 66 . براى قم رجوع كنيد به جدول قمى در تاريخ قم ، ص 105 - 102 ( به‌عنوان دليلى براى مسّاحيهاى مجدد ، مشاجرات بين اهالى را ذكر مىكند ) . - . Lokk 103 , 108 - 125 ( 74 ) . ابو يوسف : كتاب الخراج ، ص 28 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، ص 425 و به‌علاوه . Lokk 61 , 87 f ; Sauvaire B 238 f - . Spezial - Wb . 324 f 109 - 125 ( بر خلاف حدسيات Berchems , S . 17 ، مقاسمه فقط نوعى ماليات جنسى بوده است ) . ( 75 ) . دلالت بر ماليات اجاره نيز مىكرد ، رجوع كنيد مثلا به بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 311 ( حدود سال 184 ه / 800 م ) ، و نيز Berchem 45 - 59 ( برداشت او به وسيله Lokk تا حدى تجديد نظر شده است ) ؛ صديقى Siddiqi Fin . 55 - 60 - درباره اشكال اجاره ملك مزروعى ( مزارعه ، مساقات ) در بين النهرين ( براساس كتاب الخراج ) : ( مانند پاورقى 60 همين فصل ) Jakubovskij , Arendy ( با اشاراتى به پديده‌هاى مشابه در ديگر كشورهاى اسلامى - و نه در ايران ) . ( درباره انواع خراجهاى ذكرشده در متن رجوع كنيد به همان‌جا ، ص 179 با پاورقى 5 ) . از همان مؤلف نوشته ذيل در دسترس من نبود : ( بين النهرين [ عراق ] در مقطع قرن هشتم و نهم ميلادى ) in drn : Trudy I Iraq na grani VIII - IX ' ' Sessii associaii arabistov i , Moskau u . Leningrad 1937 , S . 25 - 49 , ( Trudy In - ta Vosto - Kovedenija XXIV ) . ( 76 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 158 ، بعد ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 302 و بعد .